Aşılamanın temelindeki ilke,bakteri ve virüs gibi enfeksiyon etkenlerini yada çeşitli zehirli maddeleri belirli
işlemlerden geçirdikten sonra kişiye vererek vücudun bu maddelere karşı antikor üretmesini,yani bağışıklık
kazanmasını sağlamaktır. Böylece vücudun,hazırlıklı olduğu hastalık etkenlerinden biriyle karşılaştığında,
Önceden, oluşmuş antikorlar sayesinde bu maddelerle savaşması kolaylaşır
Aşıların yararları nelerdir?
Aşıların sağladığı en büyük yarar toplum sağlığının devam ettirilmesidir. Aşılar hastalıkları önler ve hastalıkların
önlenmesi de toplum sağlığı için anahtardır. Aşılar öncelikle uygulandıkları kişileri hastalıktan korur ancak
hastalıktan korunan kişiler mikroorganizmaları diğer kişilere taşıyamayacağı için aşılanmamış kişilere de
hastalığın geçişi engellenir ve onlar da korunabilir. Bu toplumsal bağışıklık olarak adlandırılır.
AŞILARIN BİLEŞİMİ
Aşılar ya hastalık etkeni olan mikroorganizmalardan(bakteri,virüs vb)yada bunların ürettiği zehirlerden yapılır.
Vücuda verilmeden önce çeşitli işlemlerden geçirilen aşının hastalık yapıcı etkisi ortadan kaldırılır. Ama bu
işlemler aşının antijen özelliğini ve vücutta antikor oluşturma etkisini engellemez. Başlıca aşı tipleri şunlardır:
Canlı aşılar-Enfeksiyon etkeni mikroorganizma ısıtma,kimyasal işlem gibi çeşitli yöntemlerle zararsız hale
getirilerek vücuda verilir.Bazen de enfeksiyon etkenine benzeyen daha zararsız bir mikroorganizma kullanılır.
Örneğin,çiçek aşısındainek çiçek hastalığının etkeni,verem aşısında da hastalık yapma gücü zayıflatılmış BCG
denen verem basili kullanılır.
Ölü mikropların kullanıldığı aşılar-Örneğin boğmaca ve kolera hastalıklarında bu tip aşılar kullanılır.
Mikropların ürettiği zehirleri(anatoksin)içeren aşılar-Bu tip aşılarda formol gibi kimyasal maddeler yada
ısı kullanılarak zehrin hastalık yapıcı etkisi yok edilir,ama antikor yapımını uyaran etkisi korunur(tetanos
aşısı,difteri aşısı vb).
AŞILARIN ETKİ MEKANİZMASI
Canlı aşılarla vücuda giren mikroorganizmalar çoğalmaya başlar,ama bunlar etkisizleştirilmiş olduğundan
üremeleri hastalıkla sonuçlanmaz yada ancak çok hafif belirtiler gelişir. Sonuçta gerçek mikropların
oluşturduğuna benzer bir bağışıklık ortaya çıkar. Aşılanmadan en erken 2-3 hafta sonra gelişen bu bağışıklık
yıllarca sürer. Ölü aşılar ve anatoksinler hastalık belirtilerine yol açmaz,ama vücutta bunlara karşı antikor
üretilir. Gene de tam bir bağışıklık oluşması için aşı dozu birkaç kez yinelenmelidir. Bunların yarattığı bağışıklık
canlı aşılarınki kadar uzun süreli değildir. Yeni doğanlarda ve Süt çocuklarında bağışıklık sistemi tam olarak
olgunlaşmadığından,aşılara yanıt( göreceli olarak)zayıftır. İlk aşı(karma aşı)yaşamın ikinci ayından sonra yapılır.
Aşıya en iyi yanıt çocukluk ve ergenlik döneminde alınır. Daha sonra bu etki azalır.
YAN ETKİLERİ
Yan etkiler aşının özelliklerine göre değişir. Canlı aşı yapıldıktan sonra gelişen yan etkiler,gerçek hastalığın
hafif bir biçimi gibidir. Örneğin kızamık aşısından sonra hafif ateş ve döküntü ortaya çıkabilir. Etkisizleştirilmiş
maddeler içeren(örneğin,ölü bakteri yada virüsler,anatoksinler)aşılar ise kızarıklık,aşının uygulandığı yerde
şişlik ve ağrı gibi yerel,ateş ve kırıklık gibi genel durumlara yol açabilir. Aşı komplikasyonları ağır ve hafif
olarak ikiye ayrılabilir. Hafif komplikasyonlar aşıdaki çeşitli öğelere karşı gelişen alerji tepkimelerinin deride
yol açtığı belirtiler ile aşının uygulandığı bölgedeki lenf bezlerinde şişkinlikten oluşur. Ağır komplikasyonlar
ise daha az görülür ve anafilaktik şok(ikinci kez karşılaşılan bir antijene karşı şiddetli alerji tepkisi), çırpınma
nöbetleri(özellikle çocuklarda boğmaca, kızamık,çiçek gibi aşılardan sonra)yada çok ender olarak beyin iltihabı
gibi durumlara neden olur.
BCG (Verem) Aşısı
•
Genellikle 2. ayda olmak üzere, 0-3 ay arasında yapılabilir.
•
BCG bu konuda deneyimli bir sağlık çalışanı tarafından sol omuza, deri içine ilk bir yaşta 0.05 ml (0.5
dizyem), 1 yaş üzerinde ise 0,1 ml olarak uygulanır.
Hepatit B Virüs (HBV) Aşısı
•
HBV aşısı 0., 1., 6. ay takvimi ile 3 kez uygulanır. ilk aşı doğduğu gün veya doğum sonrası birkaç
gün içinde yapılmalıdır. ikinci HBV aşısı birinciden en az bir ay, üçüncü HBV aşısı, ilkinden en az 4 ay,
ikincisinden en az 2 ay sonra yapılmalıdır. Üçüncü (son) HBV aşısı, altıncı ay bitmeden yapılmamalıdır.
Üçüncü doz aşı 6-9 ay arasında yapılabilir.
Difteri, Boğmaca, Tetanoz, Çocuk felci (inaktif veya canlı), Haemophilus influenzae tip b aşıları,
DaBT-iPV-
•
DaBT aşısı; iPV ve Hib aşıları ile birlikte beşli karma aşı (DaBT-iPV-Hib) olarak yapılır.
•
DaBT-iPV-Hib aşısı; 2 ay arayla (2., 4., 6. aylarda) 3 kez primer (temel) aşılama olarak ve 18-24
ayda 4. aşı (1. rapel/pekiştirme), olmak üzere toplam 4 kez uygulanır. Dördüncü DaBT-iPV-Hib aşısı,
pekiştirme (rapel) aşı olup, koşullara bağlı olarak, ancak 3. aşıdan en az 6 ay geçmek koşuluyla, 12.
aya kadar çekilebilir. 3. aşılama ve 4. (pekiştirme/rapel) aşılamada ek olarak birlikte OPV aşısı verilir.
Ayrıca ilköğretim okulu (İÖO) 1. sınıfta, toplam 5. doz çocuk felci aşısı olacak şekilde, bir doz OPV aşısı
daha (OPV aşısı olarak toplam 3 doz) uygulanır. Ek olarak 4-6 yaşlarda DaBT üçlü karma aşısı ek doz
olarak uygulanabilir.
Pnömokok Aşısı;ZATÜRE AŞISI
Pnömokok aşısı ; 2.,4.,6. aylarda birer doz primer (temel) aşılama ve 12. ayda bir pekiştirme/rapel olmak
üzere toplam dört kez uygulanır. Daha önce aşılanmamış veya eksik aşılanmış çocuklara da 2-5 yaş
arasında tek doz yapılır. Günümüzde Pnömokok aşısı için yeterli bulunmadığından şu anda 5 yaşından
büyük sağlıklı çocuklara önerilmez.
Kızamık, Kızamıkçık, Kabakulak (KKK) Aşısı
KKK aşısı 12. ayda ilk aşı ve İÖO 1. sınıfta pekiştirme/rapel aşısı olmak üzere toplam 2 kez yapılır. Aşının
uygulanmasında geçikme olan çocuklarda, en az bir ay arayla toplam 2 kez aşı yapılmalıdır. Bu bağlamda
her çocuğun 2 KKK aşısı olmalıdır.
Rotavirüs (RV) Aşısı
Ülkemizde yapılan epidemiyolojik çalışmalar, rotavirüsün gelişmiş ülke verilerine benzer şekilde yatan ve
ayaktan izlenen akut gastroenteritlerde önemli bir etken olduğunu düşündürmektedir. Ciddi düzeyde mortalite
ve uzun süreli sekel oluşturmamasına rağmen hastalık yükünün fazla olması ve önemli oranda sağlık hizmeti
harcamasına yol açması bu aşının rutinde önerilmesine gerekçe olmaktadır. Çocuk Enfeksiyon Hastalıkları
Derneği ailelere bilgi vererek arzu edildiği takdirde bu aşının uygulanmasını önerir.
Aşı 6 haftadan sonra uygulanabilir. 1-2 ay ara ile toplam üretici firmanın aşısına göre 2 veya 3 doz, ağızdan
verilir, son aşının 6-8. ayda tamamlanması gerekir (iki doz uygulanan rotavirüs aşısında son dozun en geç
6. ayda, 3 doz uygulanan firmanın aşısında son dozun en geç 8. ayda tamamlanması gerekir). Rotavirüs
aşılamasına ilk 6-12 haftada başlanmalıdır, aşının ilk dozuna başlama yaşının 3-4 ayı geçmemesi önerilir. ilk
Rotavirüs aşısı; 2 aşı uygulamasında 2. ay, 3. ay da ve 3 aşı uygulamasında 2., 3., ve 4. aylarda olmak üzere
toplam 2 veya 3 doz verilir. Rotavirüs aşıları ülkemizde uygulanan diğer çocukluk çağı aşılarıyla eş zamanlı
verilebilir. Farklı rotavirüs aşılarıyla doz rejiminin tamamlanması ile ilgili veri yoktur ve önerilmez. Rotavirüs
aşıları, canlı viral aşılar olduğundan immun yetmezliği olanlara önerilmez.
Suçiçeği Virüsü (VZV) Aşısı
Suçiçeği epidemiyolojisi konusunda ülkemizde epidemiyolojik yeterli veri bulunmamakla birlikte genel gözlem
kanıları bu hastalığın özellikle okul çağı ile birlikte zaman zaman salgınlar yaptığı ve eğitim ve sağlık sistemi ve
çalışan anne-babalar açısından ekonomik kayba yol açtığı yönündedir. Ayrıca genellikle iyi gidişli bir hastalık
olarak bilinmesine rağmen ulusal kongrelerde çok sık bildirilen ve ciddi komplikasyonlar ve hatta ölümle
seyredebilmesi nedeniyle Çocuk Enfeksiyon Hastalıkları Derneği, ailelere bilgi vererek ve onların da görüşünü
alarak bu aşının Ulusal Aşı Takvimine ek olarak uygulanmasını önerir.
•
Suçiçeği aşısı 12. ayda ilk doz ve 4-6 yaşında (veya İÖO 1. sınıfta) pekiştirme/rapel aşısı olmak üzere
toplam 2 kez yapılır.
•
Daha önce aşı yapılmayan >4 yaş çocuklara 1-3 ay arayla 2 doz yapılır.
•
Pekiştirme/rapel aşıları değişimlidir, yani farklı firmaların aşıları birbirlerinin yerine pekiştirme/rapel aşı
olarak yapılabilir.
Hepatit A Virüs (HAV) Aşısı
Hepatitis A virüs enfeksiyonu genellikle iyi huylu bir hastalık olmasına rağmen çocuklarda nadir de olsa fatal
seyredebilir. Değişik çalışmalarda akut karaciğer yetmezliğinin en önemli nedeni arasında gösterilmiştir. Ayrıca
özellikle okul çağı ile birlikte zaman zaman salgınlar yaptığı ve eğitim ve sağlık sistemi ve çalışan anne-babalar
açısından ekonomik kayba yol açtığı bilinmektedir. Bu nedenlerden ötürü Çocuk Enfeksiyon Hastalıkları Derneği,
ailelere bilgi vererek ve onların da görüşünü alarak bu aşının Ulusal Aşı Takvimine ek olarak uygulanmasını
önerir.
Hepatit A virüs aşısı 6 ay arayla 2 doz önerilir
İnaktif İnfluenza Virüs Aşısı (Grip Aşısı):
influenza virüs enfeksiyonları özellikle küçük çocuklarda daha ağır seyretme eğilimindedir. Daha ağır seyreden
solunum sistemi enfeksiyonlarının gelişmesine zemin oluşturur. Ayrıca özellikle okul çağı ile birlikte zaman
zaman salgınlar yaptığı ve eğitim ve sağlık sistemi ve çalışan anne-babalar açısından ekonomik kayba yol açtığı
bilinmektedir. İnfluenza virüs aşısı çocuğu tüm grip olgularından koruyamasa bile Çocuk Enfeksiyon Hastalıkları
Derneği, ailelere bilgi vererek ve onların da görüşünü alarak bu aşının 6 ay-5 yaş arasındaki tüm çocuklara ve
okul çağında olan aşılanmak isteyen tüm sağlıklı çocuklara Ulusal Aşı Takvimine ek olarak uygulanmasını önerir.
Human Papillomavirüs (HPV) Aşısı
HPV aşılarının, özellikle servikal kanser ve siğillerden (dört-değerlikli) koruyucu etkisi olduğu birçok çalışmada
gösterilmiştir. HPV aşıları cinsel ilişki yaşından önce uygulanmalıdır. Aşı öncelikli olarak kız çocuklara uygulanır.
Aşı etkin güvenilir ve iyi tolere edilen bir aşı olarak bulunmuştur. Antikor yanıtları 9-15 yaş arasında daha
yüksek saptanmıştır. Aşı 9 yaştan önce önerilmez. Ülkemizde şu an için 2 ayrı firmanın geliştirdiği HPV
aşısı vardır. Birçok gelişmiş ülkede rutinde önerilen aşılar arasındadır. Bu ülkelerde kız çocuklara, aşı tipine
göre, genellikle 11-12 yaştan itibaren 0-2-6 aylık veya 0-1-6 aylık aralıklarla 3 kez i.m. olarak yapılması
önerilmektedir. 1. ve 2. aşılar arasındaki en az süre 1 ay, 2 ve 3. aşılar arasındaki en az süre 3 ay olmalıdır.
Daha önce aşılanmadıysa adolesan döneminde (13-18 yaş arasında) aşıların tamamlanması önerilir. HPV aşıları
rutin çocukluk aşılarıyla (adölesan dönem aşıları) eş zamanlı yapılabilir.